Przewodnik po Lubomierzu

Autor: Jadwiga Sieniuć, Jacek Szramowiat
Wednesday, 17 Jun 2009

    Lubomierz stanowi jedno z najciekawszych, wykształconych jeszcze w średniowieczu miasteczek Dolnego ląska. Do dziś zachował układ przestrzenny i strukturę swej zabudowy.

    Rynek przez stulecia stanowił dla miasteczka równocześnie i główną ulicę i główny plac targowy. Okalała go zrazu drewniana zabudowa. Po kolejnych wielkich pożarach, w XVI wieku w większości zabudowę wymieniono na murowaną. Praktycznie cała zabudowa rynku jest zabytkowa, przy rynku nr 31 znajduje się XVI wieczny dom piekarza zachowany tylko w postaci murów zewnętrznych i tablicy erekcyjnej z datą 1584r. oraz charakterystycznym godłem zawodu - preclem. Przed ratuszem zwraca uwagę ufundowana przez miejscową rodzinę Tanerów grupa rzeźb upamiętniająca epidemię, jaka spadła na miasto w XVIII wieku. W rynku dominował budynek ratusza, którego bryła i wystrój ulegały wielokrotnym przekształceniom. Pierwszy ratusz, który powstał w związku z nadaniem Lubomierzowi praw miejskich w 1291 roku, spłonął doszczętnie w 1426 roku. Drugi ratusz wzniesiony został dopiero w 1449 roku. Był to już budynek murowany, z podcieniami dla pomieszczenia kramów oraz salami na piętrze. Ratusz ten spłonął w ogromnym pożarze miasta w 1640 roku, a jego odbudowa trwała do roku 1738, wzniesiono wtenczas wysoką wieżę zwieńczoną miedzianym hełmem. Po kolejnych przebudowach w latach 1837-1839 - dziś jest to dość skromny budynek, nakryty dachem z naczółkami, zwieńczonym sygnaturką, do którego prowadzi wejście zaakcentowane schodami z balustradą.

    Kościół Św. Maternusa i klasztor - Niewątpliwie najcenniejszym kompleksem zabytkowym miasta jest zespół budynków klasztoru s.s. Benedyktynek, składa się on z kompleksu zabudowań samego klasztoru oraz kościoła, a także z budynków służebnych, takich jak plebania oraz obiekty gospodarcze. Zgoda na wybudowanie klasztoru została wydana w roku 1278 przez ks. Henryka IV na prośbę Jutty z Lubomierza. Kościołowi nadano rzadkie wezwanie św. Maternusa, arcybiskupa, w swej misyjnej działalności związanego z Kolonią Trewirem i Utrechtem. Kosciół i klasztor stanowi dziś imponujący i zwarty kompleks budynków, pomimo nierozerwalnej ciągłości poszczególnych skrzydeł dobrze od zewnątrz czytelny. Część gotycka, wtopiona w mury najbliższe prezbiterium kościoła, od strony zewnętrznej jest niedostrzegalna, a klasycystyczne skrzydła południowe, tworzące w podkowę ujęty dziedziniec zewnętrzny, swym charakterem dostosowują się do barokowego wystroju pozostałych elewacji.
    Do budowy kościoła barokowego powołały Benedyktynki w roku 1727 legnickiego mistrza budowlanego, Jana Jakuba Scheerhofera, współpracownika znakomitego praskiego architekta Krzysztofa Dientzenhofera. Kościół założony jest na planie wydłużonego czworoboku, z podziałem wnętrza kompromisowym między jednonawowym z dwukondygnacjowymi kaplicami, a trójnawowym z emporami. W sumie kościół należy do znanej grupy czesko - śląskich kościołów barokowych, której szczytowym osiągnięciem był kościół cysterski w Krzeszowie.
    Istotnym elementem kształtującym architekturę wnętrza kościoła są malowidła sklepienne występujące na wszystkich polach w każdej kondygnacji. Możemy z nich odczytać oryginalną paletę mistrza, poznać typowy dla niego zestaw barw, efekty iluzjonistyczne, rozmiłowanie w motywach pejzażowych. Mistrzem tym jest Jerzy Wilhelm Neunhertz, wnuk jednego z najwybitniejszych malarzy barokowegoŚląska, Michała Willmana. Neunhertz wykonał polichromię techniką freskową, a więc polegającą na nakładaniu suchych farb na mokrą zaprawę. Technika ta daje efekt znakomitej trwałości, gdyż farba przenika w głąb zaprawy. Odczytanie treści przedmiotowej malowideł jest łatwe. Ilustrują one życie Chrystusa, przy czym w sklepieniach empor ukazane zostały sceny związane z dzieciństwem Jezusa, niżej zaś cykl scen od momentu chrztu w Jordanie aż po ukoronowanie cierniem. Nawa ?rodkowa przedstawia kulminacyjne punkty triumfu Chrystusa: "Przemienienie", Wniebowstąpienie" i "Chwałę Niebieską". Pominięto natomiast scenę najważniejszą - "Ukrzyżowanie". Artysta swoimi freskami nie objął sklepienia prezbiterium, które zyskało inny typ dekoracji, plastycznie wypracowanej w stiuku. Regularne pole sklepienia podzielone zostało na 12 wydłużonych pól koncentrycznie zgrupowanych wokół środkowego tonda utworzonego z anielskich główek. W tych polach oddzielonych rodzajem pilastrów umieszczone są postacie apostołów. Natomiast w narożnych spływach sklepienia widoczni są ojcowie kościoła. Całe to dzieło anonimowego twórcy zdradza biegłą rękę i posiada znaczny urok malarski, do czego przyczynia się koloryt tła. W wystroju kościoła dużą rolę odgrywa rzeźba drewniana, której większość wykonał Jan Józef Friedrich z Lubomierza. Przy połączeniu nawy głównej z prezbiterium znajdują się dwa ustawione kulisowo ołtarze, północny poświęcony jest św. Karolowi Boromeuszowi, południowy zaś św. Benedyktowi. W kaplicach bocznych ulokowane zostały pozostałe ołtarze: Trzech Króli, św. Anny, Matki Boskiej Bolesnej, św. Aleksego, św. Franciszka Ksawerego, św. Józefa, św. Jana Nepomucena i Matki Boskiej Częstochowskiej. Obrazy do ołtarzy Friedricha wykonał Jan Jeremiasz Knechtel, malarz czeskiego pochodzenia.
    Ołtarz główny jest dziełem nieznanego autora. Partie centralną zajmuje w nim płaskorzeźbiona grupa "Wniebowzięcia NMP", którą adorują św. Benedykt i Scholastyka. Kompozycję ołtarza wieńczy gloria z Trójcą św. Ponadto ołtarz zdobią rzeźby św. Jadwigi i Barbary u góry oraz św. Wacława, Maternusa, Bernarda i Floriana stojące poniżej. Nad drzwiczkami obejścia zostały umieszczone oszklone trumny z relikwiami świętych Benigmusa i Wiktora. Oltarz powstał w roku 1775. Przy jednym z filarów, przy prezbiterium znajduje się okazała kazalnica, z postaciami czterech ojców kościoła na baldachimie, ewangelistów na parapecie i popiersiami św. Piotra i Paw?a przy wejściu. Autor tego dzieła jest nieznany powstało ono w 1765 roku. W kościele znajduje się bogaty zbiór dzieł sztuki 204 obiekty, są to m.in krucyfiksy, sprzęt kultowy w rodzaju relikwiarzy, agnusków itp. Na plebanii przechowywany jest m.in. wyjątkowo bogaty zbiór szat i tkanin liturgicznych łącznie 124 obiekty z najstarszym najbardziej reprezentacyjnym ornatem pochodzącym z 1668 roku, wykonanym z czerwonego atłasu, bogato haftowany. Dzieła te powstały z fundacji klasztoru benedyktynek w Lubomierzu i charakteryzują się bardzo wysokim poziomem artystycznym. Jest to druga najbogatsza grupa dzieł na terenie byłego województwa jeleniogórskiego. Nad wejściem do kościoła na emporze zawieszone są późnobarokowe organy, na których organizowane są dla wycieczek krótkie koncerty.

    Wśród wielu zabytków na uwagę zasługuje kościół św. Anny pełniący funkcję kościoła grzebalnego przebudowany w 1833 roku. Na okalającym kościół cmentarzu wznosi się kaplica grobowa Krzysztofa Jakuba Salice-Contessy, poety urodzonego w Jeleniej Górze, nabywcy dóbr poklasztornych.
 
Kościół św. Krzyża. Legenda wiąże budowę tego kościoła z cudownym zdarzeniem, jakie miało miejsce w r 1521. Mianowicie, córka radnego miejskiego na pagórku Dolnego Przedmieścia znalazła złoty krzyż i dla upamiętnienia tego faktu wybudowano w tym miejscu kościół pod wezwaniem św. Krzyża.

    Miasteczko i jego najbli?sza okolica obfituje w zespo?y rze?biarskie, kapliczki i figury nas?upne. W?ród wielu tego typu zabytków nale?y wymieni? zespo?y ?w. Madonny, ?w. Maternusa, ?w. Jana Nepomucena, kapliczki ustawione w 1812 r. wzd?u? drogi wiod?cej z Lubomierza do Olesznej i wiele innych.

    W Lubomierzu istnieje kamienny wymiar sprawiedliwo?ci - pr?gierz miejski.

    Domy w miasteczku przez d?ugi czas budowano drewniane, dopiero bogatszy wiek XVI zapocz?tkowa? stawianie murów kamiennych. Upowszechni? si? model domu o stosunkowo w?skiej fasadzie, g??boki, najcz??ciej trzytraktowy, z sieni? przelotow?. Najcenniejsz?, zupe?nie wyj?tkow? i najpi?kniejsz? na ?l?sku jest Kamienica P?ócienników. Jest to budynek z obszern? wiat? za?o?on? na kwadracie, uj?t? w drewnian? balustrad? na toska?skich kolumienkach, sklepion? kolebk? z lunetami, o?wietlon? bocznymi oknami.

    Dawne katolickie seminarium nauczycielskie wybudowane w roku 1861 w stylu neorenesansowym - to obecnie Zespó? Szkó? Ogólnokszta?c?cych i Zawodowych oraz Gimnazjum.

    Budynek Szko?y Podstawowej - to dawny katolicki sierociniec ufundowany w 1864 roku przez hrabiego von Schlabrendorff z Kolska ko?o Zielonej Góry. Budynek w stylu neogotyckim usytuowany jest na podwy?szonym terenie, mury i wszelkie detale architektoniczne wykonane s? z ceg?y.

    Ko?ció? Ewangelicki wzniesiony w 1852 roku w stylu neogotyckim, obecnie jest nieczynny.
 
    Lubomierz jest jedynym miastem gminy. Prócz niego w sk?ad gminy wchodzi 13 so?ectw: Chmiele?, Golejów, Janice, Maciejowiec, Mil?cice, Oleszna Podgórska, Pasiecznik, P?awna Dolna, P?awna Górna, Pokrzywnik, Popielówek, Radoniów i Wojciechów. Gmina Lubomierz ma charakter wiejski, lecz coraz wi?ksz? rol? odgrywa tu turystyka.

P?AWNA (Schmottseiffen)
Wie? ?a?cuchowa (9km d?ugo?ci) po?o?ona jest na skrzy?owaniu dróg z Jeleniej Góry do Boles?awca i z Wlenia do Lubomierza. Pocz?tki wsi si?gaj? XII w. W 1807 r. do P?awnej zawita? cesarz francuski Napoleon a w 1813 r. mi?dzy Mojeszem, P?uczkami a P?awn? wielki obóz wojskowy zorganizowa? Marsza?ek Francji Jacques Alexandre Macdonald . W Latach 1880 - 1885 wybudowano przebiegaj?c? przez P?awn? linie kolejow?. Usytuowanie i wspania?y krajobraz mo?e by? baz? do wypoczynku jak i do zwiedzania okolicznych atrakcji turystycznych.

MACIEJOWIEC (Martiasdorf ) i POKRZYWNIK (Reimensdorf )

To niewielkie urokliwe dwie miejscowo?ci po?o?one w ciszy, z dala od ruchliwych tras, na terenie Parku Krajobrazowego Doliny Bobru. Maciejowiec i Pokrzywnik kryj? w sobie wiele imponuj?cych i niezwykle uroczych zak?tków.
Zabytki architektury i atrakcje turystyczne: Pa?ac Klasycystyczny,Park Pa?acowy, Dwór renesansowy, Dziki W?wóz.

MIL?CICE (Geepersdorf)
Ma?a wie? le??ca w bezpo?rednim s?siedztwie Lubomierza. ?lady pierwszego osadnictwa pochodz? sprzed trzynastego wieku, jest to cmentarzysko obronne oraz ?lady szybów i wyrobisk górniczych oraz fragmenty urz?dze? s?u??cych do p?ukania z?ota. We wsi znajdowa? si? wiatrak oraz jak podaj? ?ród?a z 1307 roku, klasztor m?ski. Na pó?nocno zachodnim kra?cu wsi w?ród ??k po?o?one jest grodzisko ?redniowieczne z XIII wieku cenny zabytek archeologiczny. Przy dawnej stacji kolejowej P?awna Górna znajduje si? wapiennik. Do dzi? zachowa? si? w bardzo dobrym stanie piec do wypalania wapna. W bezpo?rednim otoczeniu pieca mo?na podziwia? poka?ne, malownicze wyrobisko, z którego pozyskiwano surowiec do produkcji wapna. Przez Mil?cice przebiega niebieski szlak turystyczny z R?biszowa do Lwówka.

WOJCIECHÓW (Ullersdorf)

Wie? posiada ?redniowieczny, uk?ad urbanistyczny. Obiektem góruj?cym nad Wojciechowem jest barokowy ko?ció? parafialny pod wezwaniem ?w. Bart?omieja wzniesiony w latach 1786-89. Jest to jednonawowa budowla wzniesiona na rzucie czworoboku z wie?? od po?udnia. Czteroprz?s?owa nawa sklepiona zosta?a kolebk? na gurtach podpartych przy?ciennymi pilastrami. Prezbiterium przykryte jest sklepieniem ?eglastym. We wn?trzu znajduj? si? trzy barokowe o?tarze, kamienna chrzcielnica z 1788 r. olejne obrazy drogi krzy?owej z drugiej po?owy XVIII wieku, a w zakrystii pó?nogotycka, rze?biona w drzewie Madonna z dzieci?tkiem. Oprócz ko?cio?a w Wojciechowie znajduje si? 30 krzy?y przydro?nych i kapliczek s?upowych z XVIII i XIX wieku. Dawniej wytwarzano tu wod? mineraln? w oparciu o istniej?ce ?ród?o Hanna. By?a cegielnia, tartak dwie ku?nie oraz restauracja. Na wschód od Wojciechowa na górze Rozwalisko (442m) znajduje si? komin bazaltowy.

PASIECZNIK (Spiller)
Najwy?sze wzniesienia góruj?ce nad wsi? to: Zabawa (434m), Korzec(438m), G?sia Góra (440m), Czartowskie ska?y(470m), Go?u? (476m) i na granicy z Popielówkiem Krzywdy(492m) od strony po?udniowej falist? powierzchnie urozmaicaj? granitowe, wietrzeniowe ska?ki: Czartowskie Ska?ki i Bojanka. W Pasieczniku znajduje si? ko?ció? filialny pod wezwaniem ?w. Micha?a Archanio?a z XIX wieku. W ró?nostylowym wyposa?eniu wn?trza wyró?nia si? manierystyczna chrzcielnica z drewna z 1602 r., barokowy o?tarz g?ówny, pó?nogotyckie rze?by kamienne ?w. Anny Samotrzeciej i ?w. Jana, portale kamienne o ?uku pó?okr?g?ym, maswerki i kraty okienne. Ze wsi jest blisko do Jeziora Pilchowickiego, drog? przez Pokrzywnik lub malownicz? dolin? Kamienicy.

POPIELÓWEK (Hannersdorf)
Najmniejsz? wsi? w gminie jest Popielówek, który przez stulecia by? enklaw? protestantów. Po 1740 r. we wsi wybudowano zbór protestancki z domem parafialnym. Wie? posiada wiele atrakcji m.in. na wzgórzu, w odleg?o?ci 400 m od szosy znajduje si? Madonna i ?w. Nepomucen, figury odkute s? w piaskowcu i pochodz? z XVIII wieku. W górnej wsi stoi pó?nogotycki ko?ció? pod wezwaniem ?w. Katarzyny Aleksandryjskiej z pierwszej po?owy XVI wieku dwukrotnie przebudowywany (w 1766 roku i na prze?omie XIX i XX wieku). W ?wi?tyni zachowa?a si? ambona oraz rze?biona drewniana chrzcielnica z ko?ca XVIII w. Obok ko?cio?a znajduje si? cmentarz z XVI wieku typu atrium scclessium otoczony murem z XVIII/XIX wieku z bram? zamkni?t? ?ukiem pó?kolistym. Wie? mo?e by? wspania?ym miejscem wypoczynku z dala od zgie?ku i ruchliwych dróg oraz wspania?? baz? wypadow? w góry.

OLESZNA PODGÓRSKA (Krummöls)
W 1706 roku do Olesznej zawita? Król szwedzki Karol XII, a w 1759 w czasie wojny siedmioletniej na zboczach góry Kamiennik stacjonowa?y wojska Fryderyka Wielkiego. W Olesznej jest ko?ció? Przemienienia Pa?skiego wzniesiony w latach 1835-38 na miejscu starszej rozebranej ?wi?tyni. Wn?trze ko?cio?a jest wykonane w stylu klasycystycznym i barokowym. Na granicy z Lubomierzem zachowa?a si? gotycka wie?a po dawnym ko?ciele katolickim z XV wieku Czworoboczna u podstawy wy?ej sze?cioboczna z kamiennymi opaskami okiennymi i sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Przez Oleszn? prowadz? dwa piesze szlaki turystyczne - zielony z Gryfowa do Lwówka i ?ó?ty z Gryfowa do Jeleniej Góry, oraz czerwony szlak rowerowy o przebiegu Skarbków - Gryfów - Lubomierz.

CHMIELE? (Langwasser)
Wie? le?y ok. 4 km na po?udnie od Lubomierza na trasie Jelenia Góra - Zgorzelec pomi?dzy Przedgórzem R?biszowskim a Wzniesieniami Radoniowskimi na wysoko?ci (380 -460 m) Ko?ció? parafialny ?w. Miko?aja wybudowany zosta? w XV w. w stylu gotyckim przebudowany w 1705 r. raz 1864 r. We wn?trzu znajduj? si? renesansowe p?yty nagrobne z 1695 r. oraz barokowe i klasycystyczne wyposa?enie: o?tarz, chrzcielnica, ambona, witra?e, rze?by i obrazy. Obok ko?cio?a znajduje si? cmentarz otoczony XVIII wiecznym murem z bram? wjazdow? oraz domem pogrzebowym z XIX w. We wsi uwag? zwracaj? domy o konstrukcji przys?upowej z XVIII i XIX w. Jest tu te? sporo kapliczek i figurek przydro?nych (29) Przez Chmiele? przebiega niebieski pieszy szlak turystyczny z R?biszowa do Lwówka.

GOLEJÓW (Klein Röhrsdorf)
Golejów le?y na wysoko?ci (315 - 400 m) na pó?nocnych zboczach Wzgórz Radomickich ok. 5 km na wschód od Lubomierza na trasie Jelenia Góra - Boles?awiec. We wsi znajduje si? ko?ció? pod wezwaniem ?w. Feliksa i Adaukta wzniesiony zosta? w 1784 r. i przebudowany w 1843 r. gotycka wie?a, gotycki portal wyposa?enie wewn?trz ko?cio?a wykonane w stylu barokowym i rokokowym. Na murach umieszczono p?yty nagrobne, obok ko?cio?a osiemnastowieczny cmentarz o interesuj?cej kompozycji przestrzennej z bram? cmentarn? o profilowanym pó?okr?g?ym portalu. Pierwsza informacja o Golejowie pochodzi z roku 1286. W dokumencie wystawionym na zamku Wle? przez ksi?cia Bolka I zosta?o po?wiadczone wójtowi prawo s?dzenia. We wsi i okolicy znajduj? si? (33) kapliczki i figurki przydro?ne.

JANICE (Johnsdorf)
Pierwsza wzmianka o Janicach pochodzi z roku 1348. Wie? nale?a?a do rodziny von Spiller z Pasiecznika, pó?niej cz??? wsi przesz?a do maj?tku w Maciejowcu. Wie? le?y na Przedgórzu R?biszowskim w odleg?o?ci ok. 3 km od Pasiecznika na wysoko?ci 415 - 460 m. Prawie ka?dy pagórek jest doskona?ym punktem widokowym, roztaczaj? si? st?d wspania?e widoki na Karkonosze i Góry Izerskie. We wsi znajduj? si? ruiny ko?cio?a ewangelickiego wzniesionego na pocz?tku XVI w. ?wi?tynie po po?arze odbudowano w 1904 r. Ponownie zosta?a zniszczona w 1945 r. Obok na cmentarzu zachowa?y si? ruiny kaplicy grobowej. Od kilku lat istnieje tu Fundacja Wioski Franciszka?skiej propaguj?ca w ?ród dzieci i m?odzie?y id? ?w. Franciszka z Asy?u. Przez Janice prowadzi ?ó?ty szlak turystyczny z R?biszowa do Rybnicy przez star? Kamienic?.

RADONIÓW (Ottendorf)
Wie? le?y na Wzgórzach Radoniowskich, na wysoko?ci 350 - 390 m. ok. 2 km. na po?udniowy zachód od Lubomierza przy ruchliwej drodze Jelenia Góra - Zgorzelec. Pierwsza informacja o wsi pochodzi z 1241 roku, mówi ?e mieszka?cy walczyli z rycerzem - rozbójnikiem Wolfem Romke. W roku 1307 Radoniów zosta? oddany przez synów Jutty von Libenthal klasztorowi benedyktynek w Lubomierzu. We wsi jest neogotycki ko?ció? wzniesiony w latach 1881 - 1884 z eklektycznym wyposa?eniem wn?trza. Najwa?niejszy detal architektoniczny to tympanon z Drzewem ?ycia, trzy neogotyckie portale, maswerki, wimpergi i kwiatony. Zachowa?o si? we wsi kilka chat o konstrukcji przys?upowej i szachulcowej. W okresie zimnowojennym 1954 -62 wydobywano pod Radoniowem rudy uranu. We wsi i okolicy jest 14 kapliczek i figurek przydro?nych.